Ir al contenido

Renacencia

Dendi Güiquipedia

Renacéncia o renacimientu es el nombri dau en el sigru XIX a un ampliu movimientu coltural que se produju en Uropa Ocidental duranti los sigrus XV y XVI. Hue un períodu de transición entri la Edá Meya y los inicius la Edá Moderna. Los sus prencipalis exponentis se hallan en el campu las artis, manqui tamién se produju una renovación en las céncias, tantu naturalis comu umanas.

L’Ombri Vitruvianu-Leonardo da Vinci

La Renacencia encetó enos sigrus XIV-XVI, nel periodu dela Edá Media tardía, en Florencia - Italia, i s’espandió pol restu d’Uropa. Esti movimientu coltural representa el florecimientu innovaol dela literatura latina i autóctona, dendi el sigru XIV, quandu s’envestigaban las fuentis literarias dela antigüedá clásica atribuías a Francesco Petrarca. El desenvolvimiento en pintura delas técnicas de perspetiva, que permitierun represental una realidá muchu más natural, llevó tamién a una reforma educativa. Los cambius dela Renacencia no se aplicarun de manera uniformi en toa Uropa, enque l’aparición dela emprenta aceleró la difusión delas ideas nel sigru XV.

Sandro Botticelli: La nascita di Venere (Nașterea lui Venus) (c. 1484–1486). Témpera sobri tela (canvas). Galería Uffizi, Florencia.

Renacencia política

[adital | adital cóigu]

Ena política, comu nel arti i la ciencia, la Renacencia llevó a cambius de mentalidá i al desenvolvimiento delas convencionis diplomáticas. Los estoriaoris consideran la Renacencia comu un periodu de transición entri la Edá Media i la Estoria Moerna. Los cambius socialis i políticus, assina comu las preocupacionis enteletualis, influyerun enos desenvolvimientus artísticus i enas aportacionis de pressonas comu Leonardo da Vinci, conocíu comu «ombri dela Renacencia». S’han propuestu diversas teorías pa esplical l’origi i las características dela Renacencia, centrás nuna variedá de fatoris, incluyías las particularidais socialis i cívicas de Florencia: la su estrutura política, el mecenazgu dela familia Medici i la migración d’estudiosos griegus a Italia endispués dela caía de Constantinopla en manus delos turcus.

La sociedá feudal dela Edá Media, cola su estrutura xerárquica rígida, dominá pola economía agraria i baxu la fuerti influencia dela Ilesia Católica, encetó a descomponel-si. Nel transcursu dela Renacencia, las pressonas dela coltura i los artistas inclináus al clasicismu grecorromanu tuvierun un papel determinanti.

El conceutu de «Renacencia» fue gastau pola primera ves pol estoriaol francés Jules Michelet, al prencepiu del sigru XIX i, endispués, pol estoriaol suíçu Jacob Burckhardt ena su obra fundamental Die Kultur der Renaissance în Italien («Cultura Renașterii în Italia»), (1860), que definió la Renacencia comu el periodu comprendíu entri los pintoris Giotto i Michelangelo, considerandu que nesti tiempu l’ombri recuperaba la concencia de sí mesmu comu individuu, endispués dun largu periodu d’aniquilación filosófica dela pressonalidá.

Presentación

[adital | adital cóigu]
Hans Holbein el Joven - Ambasadorii

La Renacencia fue el movimientu coltural que afetó profundamenti la vida enteletual uropea nel periodu moernu tempranu. Encetandu n’Italia i espandiéndu-si pol restu d’Uropa ata el sigru XVI, la su influencia se sintió ena literatura, la filosofía, el arti, la música, la política, la ciencia, la religión, assina comu n’otrus campos d’envestigación. Los estudiosus renacentistas adotarun un métodu umanista nel estudiu i se centrarun nel realismu i la emoción umana nel arti. Umanistas comu Poggio Bracciolini buscarun enas bibliotecas de monasterius uropeus los testus literarius, estóricus i oratorius latinus dela Antigüedá. La Caía de Constantinopla de 1453 provocó un éxodu d’estudiosus griegus que llevarun manuscritus valiosus en griegu antiguu, muchus delos qualis habían caíu nel olvidu nel Occidenti. Se dio una atención nueva alos testus literarius i estóricus, alas obras de ciencias naturalis, filosofía i matemáticas, escritas en griegu i árabi.

Ena Renacencia neoplatónica, los umanistas no rechazaron el cristianismu; al contrariu, la mayol parti delas obras renacentistas fuerun dedicás ala Ilesia, que patrocinaba las obras d’arti. Se produjo un cambiu sutil ena manera ena que los enteletualis trataban la religión, reflejándo-si en muchus campos colturalis. Muchas obras cristianas griegas, incluyíu el Nuevu Testamentu escritu en griegu, fuerun traías dendi Bizanciu a Uropa Ocidental, ondi fuerun estudiás. Umanistas comu Lorenzo Valla i Erasmus de Rotterdam defendían la vuelta al original del Nuevu Testamentu en griegu, lo que abrió assina el caminu ala Reforma protestanti.

Școala de la Atena-Sanzio

La vuelta artística al clasicismu pue exemplificál-si ena escultura de Nicola Pisano, mentris los pintoris florentinus encabeçaus por Masaccio s’esforçarun por represental las figuras dela manera más realista possibri, desenvolviendu técnicas pa represental la perspetiva, la lus i las sombras dela manera más natural. Los filósofus políticus, comu Niccolò Machiavelli, procurarun describil la vida política tal comu era ena realidá pa comprendé-la. Una aportación essencial fue la del umanista italianu Giovanni Pico della Mirandola, que escribió, en 1486, De hominis dignitate (Discursul despre demnitatea omului), formada puna serie de tesis filosóficas sobri el pensamientu natural i la fe. Los autoris renacentistas encetarun tamién a gastal las lenguas vernáculas, i l’aparición dela emprenta permitió que más pressonas tuvieran accessu alos librus, comu la Biblia.

La Renacencia suponi tamién un intentu delos enteletualis d’estudial i mejoral el mundu secular, por meyu dela revitalización delas ideas dela antigüedá i l’adoción de nuevus métodus de pensamientu. Las innovacionis dela Renacencia hizierun que las estruturas políticas i eclesiásticas fueran más receptivas i llevarun al’aparición del capitalismu. Mentris los grandis reinus uropeus, comu Francia i España, permanecierun comu monarquías absolutistas, i otrus estaban baxu’l control diretu dela Ilesia, las repúbricas italianas adotarun los prencipius del capitalismu, lo que llevó a un florecimientu comercial sin precedentis.

Condicionis estóricu-colturais

[adital | adital cóigu]
Imprenta europea del Prantilla:Siglo. La difusión dela cultura gracias a l¡imprenta fue una delas prencipales causas dinamiçaoras dela nueva corriente coltural renacentista.

La Renacencia encetó n’Italia a finalis del sigru XIV, espandiéndu-si primeramenti pela Uropa ocidental meridional i, endispués, de manera gradual, pela Uropa ocidental septentrional, ata rematal ena Inglaterra del prencepiu del sigru XVII.[1] La esplicación de que Italia fuera el puntu de partida del umanismu renacentista se topa nel elevau grau d’urbanización dela metá norti dela península: era la çona más urbana i secularizá d’Uropa ena época. Nesti aria fuertimenti urbanizá, era menus probabli que’l cleru cristianu dominara el goviernu i la educación, i inclusu las ilesias eran construías i alministrás por laicus.[2] Los hospitalis i las organizacionis benéficas dependientis dela Ilesia habían síu reorganizáus i centralizaus baxu’l control del goviernu.[2] En contraste cola Uropa septentrional, ondi la educación tenía comu finalidá preparal sacerdotis palas ilesias, enas ciais italianas era muchu más probabli que la educación estuviera supervisá polas alministracionis urbanas i que’l su papel fuera preparal la fuerça de trabaju pal comerciu, formándo-la en contabilidá, aritmética i redación de cartas comercialis.[2] Enos sigrus XIV-XV, enas universidadis dela Uropa septentrional dominaban la lógica i la escolástica, mentris n’Italia la educación se centraba más enos aspetus práticus dela vida urbana que enas especulacionis teológicas,[2] i los italianus delos sigrus XIV-XV mostraban desconfiança polos programas ideológicus o moralis basaos n’argumentus filosóficus o suposicionis religiosas sobri la naturaleza umana.


Mapa d'Italia en 1494.

Las primeras manifestacionis artísticas i literarias dela Renacencia aparecin en Florencia, ciá que posseía una riqueza enormi generá polos comerciantis i banquerus localis, que controlaban las operacionis bancarias del papau. Dendi la su posición de zapcii (cobradorris d’impuestus) delos papas, las familias delos comerciantis florentinus llegarun a dominal las finanças de toa Uropa, a dambos dos laus delos Alpis.[3] El dineru delos empréstamus, inversionis i cambiu monetariu que chegaba a Florencia fue invertíu enas industrias localis, lo que contribuíu ala vitalidá económica dela ciá. La Renacencia surgía enas ciais comercialis d’Italia convirtió la lengua italiana ena segunda lengua de qualquier individuu leíu ata alreol del final del sigru XVII.[4], al mesmu tiempu que s’impusierun en toa Uropa la moda literaria, l’estilu arquitetónicu i inclusu los gustus italianus en vestimenta i moblaje interior. Las repúbricas italianas —que, en realidá, eran oligarquías enas que la política estaba dominá por familias de comerciantis i banquerus—, comu Venecia, Florencia, Génova i Milán, estaban en competición permanenti o conflitu abiertu pola supremacía, i inaugurarun, pola primera ves ena estoria política d’Uropa, la institución del embaxaol permanenti.[5]

L’origi dela idea de renacencia aplicá ala vida enteletual i artística tien que buscál-si nel mesmu periodu qu’ogañu llamamus Renacencia, entri los mesmus que la encetarun:[6] enos círculus umanistas apareció la concencia de que entri’l momentu del derrumbamientu del Imperiu romanu i la época contemporania d’ellus había dessistíu una «época delas tinieblas», marcá polas guerras i la decadencia dela vida urbana, ena que, dendi’l puntu de vista enteletual i artísticu, había predominau la barbarie.[7] El primeru que gastó ena época’l términu «Renacencia» fue l’estoriaol del arti i artista Giorgio Vasari.[8]

Endispués de que, ena primera metá del sigru VI, l’emperaol cristianu Justiniano cerrara las escuelas de filosofía, prohibiendu alos paganus enseñal no solu filosofía, sinó tamién qualquier otra disciplina,[9] la mesma literatura en lengua latina encetó un llargu procesu de decadencia: ya nel sigru VI, un cristianu importanti comu era’l papa Gregorio I el Grande consideraba que "un episcop nu trebuie să predea gramatică, pentru că nu-l poți sluji în același timp și pe Hristos și pe Jupiter." [10], i nel sigru VI Gregorio de Tours dezía que "orașele Galiei au lăsat studiul literelor să decadă, ba chiar să piară."[11] Solu unos pocu sigrus endispués, un Gerard, obispu de Cenad, consideraba, d’acuerdu con abondu otrus cristianus importantis dela Edá Media, qu’un cristianu no necessitaba dedicál-si ala ciencia, pos esta, en cuenta de sabiduría, traía locura.[12]

L’estoriaol católicu dela filosofía Étienne Gilson considera[13] que Pedro Damián representa una atitú medieval mui estendía respectu al estudiu delas disciplinas no religiosas o profanas: pal cristianu, que crei ena possiblidá duna vida endispués dela muerti, condicioná pola fe enos artículus dela religión de Cristu, lo únicu importanti de sabel es la Escritura; el restu es "de disprețuit", "abia ne poate interesa" i "de evitat", i la mesma gramática era pal santu Pedro Damián diabólica ("născocire a diavolului, care el a fost primul dascăl de gramatică"), porque "ne învață să declinăm Dumnezeu la plural." N’essa mesma liña, otru contemporaniu del santu Damián, Manegoldus de Lautenbach, unu delos primerus professoris de teología cristiana, rechazaba tamién la dialética citandu, pal su apoyu, a Cicerón, que gastaba enos sus cursús de retórica, comu exempru duna proposición irrebatibli, l’afirmación "dacă a născut, înseamnă că s-a culcat cu un bărbat" - "si peperit, cum viro concubuit"[14], hechu que contradezía’l dogma cristianu dela nacencia de Cristu duna virgi. La dicotomía entri’l latín cultu delos clásicus i el latín bíblicu dela Vulgata de San Jerónimo es un fatu agravanti ena animosidá que los cristianus medievalis mostraban pola gramática tal comu la prescribía Donatus.[15]

Sigún angunus estoriaoris, comu Will Durant, el fatu desencadenanti dela Renacencia no fue tantu’l redestapamientu dela civilización clásica —los manuscritus llevaban sigrus esperando en monasterius i bibliotecas privás delos amantis dela coltura i la belleza a sel «destapaus»— comu fatoris materialis, comu la dessistencia n’aquel momentu duna civilización urbana lo suficientimenti complexa i la fundación delas universidadis ábati dos sigrus dantis.[16]

A raíz delas envestigacionis estóricas delos últimus añus, la Edá Media ya no es considerá comu una época escura carenti de creatividá coltural. Gracías alos llamaus scriptoria delos monasterius medievalis se conservarun exemplaris en latín delos escritus d’autoris griegus o romanus, comu Aristóteles i Tucídides, Virgilio, Séneca, Cicerón i Ovidio. Nostanti, los scriptoria delos monasterius no eran, de manera nenguna, los únicus lugaris ondi se copiarun escritus más antigüus o más recientis nel difícil periodu dela Edá Media: a pessal delos estorvus, dessistierun de continu copistas, anticuaris i vendeoris de librus, comu sabemus polos testimonios de Casiodoro nel sigru VI, d’Isidoro i Benedicto de Wearmouth nel sigru VII, de Gerberto nel sigru X, de Pedro de Blois nel sigru XII, i de De Bury i Dante nel sigru XIII.[17]

Amás, los manuscritus de literatura clásica latina que los renacentistas destaparun enos monasterius tenían el su origi, sigún angunus estoriaoris comu William Birney, más bien en donacionis hechas alos monasterius por pressonas privás —prática que tamién menciona F. Somner Merryweather en Bibliomania—, cuyas bibliotecas pressonalis contenían tamién obras d’autoris clásicus, que nel trabaju de copia d’obras de literatura latina realizau polos monjis enos scriptoria.[18] Nel periodu comprendíu entri la fundación del primer monasteriu cristianu i finalis del sigru XII, l’estoriaol estauniensi William Birney no consiguió topal el nombri de nengún monji copista mencionau por copial literatura latina, i Merryweather, autor ya mencionau i que trató con gran simpatía al estamentu monásticu, tampocu menciona dengunu que viviera i copiara literatura latina dantis del añu 1178. Los scriptoria delos monasterius eran, de hechu, los lugaris ondi se copiaba la literatura religiosa necessaria pal cleru cristianu, i el fatu significativu de que sistemáticamenti los buscaoris renacentistas de manuscritus de literatura clásica en latín digan que no los toparun enas bibliotecas delos monasterius esploraus, mentris mencionan lugaris pocu onrosus ondi sí los toparun —desvanis, sótanus, pozus abandonáus, torris, torreonis i vestíbulus—, suheri qu’habían síu adquiríus o conservaos —si s’habían recibíu de baldi— pol su valor material, el pergaminu reutilizabli sobri’l que estaban escritus, i no pol su valor literariu-artísticu.[19]

Los «cazaores» moernus de manuscritus antigüus confirman tamién esti patrón de desinterés delos monjis cristianus pola literatura no religiosa en general: lord Prudhoe topó un montón de manuscritus cubiertus puna capa espessa de polvu nun monasteriu nitrianu, en 1828, nun desván; el parlamentariu Robert Curzon, visitandu un monasteriu egiciu en 1833, topó alos monjis ena capilla, ca unu colos pieis sobri un manuscritu folio pa protegel-si del fríu, i tamién tenían un desván llenitu de manuscritus en tolos graus de descomposición; i es bien conocía la narración delas circunstancias enas que von Tischendorf topó’l Codex Sinaiticus, concretamenti ena cesta avialá col material pa quemal ena estufa.[19] Los laicus amantis dela literatura que donarun de continu colecionis pressonalis de librus, a pessal del conocíu desinterés delos monjis pola literatura no religiosa, sabían qu’en tiempu de guerra los monasterius eran unu delos pocu lugaris protegíus.[20]

El sistema de derechu dela sociedá moerna tien el su origi nel derechu civil i canónicu delos sigrus XII i XIII. Los pensaores dela Renacencia acontinarun col estudiu dela gramática i la retórica medievalis. Nel campu dela teología acontinarun las tradicionis dela filosofía escolástica, i la interpretación dela filosofía platónica i aristotélica siguió teniendu un papel decisivu. Las escuelas de Salerno (Italia) i Montpellier (Francia) eran centrus conocíus pal estudiu dela medicina.

Precursoris dela Renacencia

[adital | adital cóigu]

Dessistierun corrientis renovaores ena vida coltural tamién dantis dela época propiamenti dita dela Renacencia, peru abrangían solu la fina capa dela sociedá alta i cortesana. Amás, sigún angunus estoriaoris comu l’alemán, judíu, Erwin Panofsky, estas tendencias de renovación que precedierun la Renacencia afetarun solu la forma, no’l conteníu, pos cultivaban una espresión artística entavía bien delimitá pol dogma cristianu. En contraste, enos sigrus XIV-XVI, la Renacencia s’atrevió a recuperar acontinalmenti ena literatura i enas artis plásticas tamién el conteníu paganu dela civilización grecorromana,[21] siendu los exemplus más evidentes las creacionis literarias o plásticas enas que’l cuerpu dela mugel i la sexualidá umana, en general, eran presentaos de manera abierta, comu ena tradición clásica, enque la Renacencia siguió estando, principalmenti, delimitá pola tradición bíblica i patrística —pa angunus pais dela Ilesia la mugel era "un templu clădit peste canalizare."[22]—.

Renacencia carolingia

[adital | adital cóigu]

Prantilla:Divide La Renacencia carolingia, pola denominación de Carlomagno, representó la vuelta ala vida dela antigüedá i, en parti, dela coltura bizantina ena coltura i l’arti del imperiu francu, enos sigrus VIII i IX, nel intentu del emperaol Carlomagno d’acontinal i renoval las tradicionis del Imperiu romanu. Entri los logrus más importantis dela Renacencia carolingia están las ilustracionis del «Evangheliarul lui Carol cel Mare», conservau en Viena, o la Capilla Palatina d’Aachen, que recuerda ala «Bazilica San Vitale» —sigru VI— de Rávena, assina comu la Capilla Sankt Michael de Fulda, nel estilu dela ilesia «Santo Stèfano Rotondo» —sigru V— de Roma. La presencia del estudiosu Alcuino (latín: Alcuinus) ena corti imperial estimuló la transcripción delos testus antigüus i la introdución dela lengua latina comu lengua literaria, hechu determinanti pal desenvolvimiento posterior ena estoria coltural del mundu ocidental.

Al intental comprendel el periodu anterior al sigru VIII, pue observal-si que tantu los obispus comu los clérigus o los monjis intentarun demostral la incompatibilidá dela coltura antiga cola cristiana[1]. En realidá, esta idea no pudo sel demostrá, pos a lo largu delos sigrus se destapa cómu la tradición dela coltura latina se conservó tantu enas cortis realis comu enas escuelas episcopalis o nel ámbitu monásticu.

Ena primera metá del sigru VIII, la vida coltural encetó a deterioral-si, tantu por causa delas guerras llevás a cabu por Carlos Martel[2] comu pol fatu de que, duranti’l su reinau, el soberanu s’había aprovechau considerablimenti delas riquezas del cleru, que posseía en esclusiva la técnica de transmisión del conocimientu[3]. Assina, endispués dela su muerti, Pipino el Brevi —pai de Carlomagno— intentó revitalizal la vida coltural, peru solu consiguió sental las basas dela dinastía carolingia, poel políticu baxu’l qual aparecería la renacencia coltural[4] que se desenvolvió duranti varias décadas entri los sigrus VIII i IX[5].

La Renacencia carolingia representa’l desenvolvimiento coltural con implicacionis políticas, económicas i socialis delos primerus sigrus dela Edá Media[6]. Tuvo nacencia pola regeneración dela esencia delas formas colturalis[7] dela Antigüedá temprana[8] i pol funcionamientu de centrus colturalis laicus i religiosus, que permitierun crear las condicionis necessarias pala revitalización dela coltura[9].

Entri los añus 794 —momentu ena que Carlomagno enceta la construcción del palaciu d’Aachen— i 877 —añu dela muerti de Carlos el Calvo— pue observal-si que tantu Carlomagno comu Ludovico Pío sintierun la necessidá d’ajuntal-si al poel espiritual, representau pol cleru, col deséu de mantenel, cola su ajuda, la omogeneidá del estau francu, n’unas condicionis enas que esti ampliaba las sus rayas dun periodu a otru.

Endispués de diseñal una repartición mejor delas riquezas delas ilesias, d’equilibral la precaria condición delos monjis i sacerdotis cola delos obispus i abais, i de restablecel la disciplina ena clericatura, que había síu toleranti baxu los merovingius, Carlomagno apoyó l’apertura d’escuelas episcopalis i monásticas i recurrió, pa elevá’l nivel coltural del cleru, a pressonas leías procedentis delas regionis ondi s’habían manteníu focos importantis de coltura latina; esto es, delas regionis que no habían decaíu colturalmenti al final del periodu merovingiu, comu sí había passau ena mayol parti dela Galia franca, que había perdíu ábati tolo adquiríu nel periodu anterior.

Respondiendu ala invitación del rei, al palaciu imperial d’Aix-la-Chapelle, verdaderu centru de formación del cleru i de difusión dela coltura, llegarun maestrus conocíus d’Italia —Pedro de Pisa i Paulino de Aquilea, l’estoriaol Pablo el Diácono—; d’España —el teólogu i gramáticu Teodulfo, investíu endispués obispu d’Orleans—; d’Irlanda —l’astrónomu Dungal i el geógrafu Dicuil—; i dela Britania anglosajona —el filósofu, teólogu i escrivienti Alcuino de York (Albinus Flaccus 735 – 804), al qual se encargó organizal la enseñança—.

Cola su ajuda se refundarun las escuelas públicas sigún el vieju modelu romanu, procurandu assina eliminal la prática germánica d’educal al joven ena familia cola ajuda dun preceptor. Las escuelas nuevas se topaban alreol delos monasterius. La escuela más importanti fue la escuela palatina, ondi enseñarun los enteletualis ya mencionaos. Cabi destacal que’l mesmu rei Carlomagno recibió lecionis de gramática del su consejeru coltural Alcuino. Al prencepiu dela época carolingia, la precisión gramatical pareci que tenía comu únicu pesqui entendel bien la palabra de Dios i serví-lu devidamenti; nostanti, cola Renacencia carolingia, la gramática se transformó profundamenti i, d’un simpli manual de reglas elementalis de latín, passó a sel una disciplina que regulaba la espresión i el pensamientu.

El pesqui prencipal dela renacencia dela vida coltural fue educal al cleru pal cumplimientu apropiau dela su función religiosa, peru no solu essu, pos se pue observal cómu las pressonas dela Ilesia se convertirun enos colaboradoris más güenus del rei ena dirección delos assuntus públicus. Las páginas del capitular sobri’l cultivu delos estudius literarius —"capitulare de litteris colendis"— mos muestran que tamién los laicus eran animaus a no descudiar el estudiu delas letras, pos solu assina conseguirían conocel más fácil i esatamenti las Santas Escrituras. Amás, el capitular destaca tamién a Teodulfo, obispu d’Orleans, quien animó alos clérigus baxu la su autoridá a abril escuelas en ciais i puebrus ondi recibieran a tolos muchachus que quissieran instruíl-si nel oficiu delas letras, sin cobral nenguna tassa por ellu. Delo ditu pol obispu Teodulfo se deduzi que la enseñança era general i gratuita pa tolas pressonas libris.

Pola enseñança praticá enas escuelas nuevas, dirihía mayormenti alos interessis dela nobleza, que mandaba preferentimenti los sus ijus pa sel instruíus, la coltura adquirió gradualmenti un carácter clerical-feudal.

La lengua gastá enas escuelas i ena alministración fue’l latín clásicu, porque la unidá alministrativa dun imperiu tan estensu, dendi’l Elba i el Danubiu ata los Pirineus, que reunía a varius puebrus, no se podía mantenel si ca funcionariu palraba’l su dialetu. Assina, la lengua que los estudiosus manejaban con facilidá se convirtió ena única lengua por meyu dela qual toos podían entendel-si. Al mesmu tiempu, pareci que solu por meyu d’ella la Renacencia carolingia consiguió transmitil alas generacionis futuras las ideas delos autoris antigüus. Por últimu, Henri Pirenne consideró la lengua latina comu un instrumentu dela Renacencia carolingia, enque la consideraba, endispués del añu 800, una lengua muerta i erudita.

Lo que dio al estau de Carlomagno el verdaderu carácter de "renovatio imperii" —restauración del imperiu— fue l’amplitú del gastu dela escritura nel goviernu. L’abondancia de documentus de cancillería escritus en latín, especialmenti los capitularis —alreol de 1700 conservaos—, destaca la rica atividá legislativa dela época. Amás, pola escritura, Lupulus de Ferrières, pressona que colecionó i corrigió testus clásicus con una perspicacia cercana ala dun filólogu moernu, se convirtió nel representanti más destacau dela erudición carolingia. Otru gran estudiosu dela Renacencia carolingia, que revitalizó la biografía comu obra d’arti, fue Eginhard. Esti, tomandu comu modelu las Viețile împăraților de Suetonio, elaboró una narración del reinau de Carlomagno, nostanti, n’estilu de crónica.

L’amplitú que tomó la escritura nel periodu carolingiu llevó al’aparición dela bella minúscula carolingia. A diferencia dela escritura merovingia, mui alargá i difícil de descifral, la minúscula carolingia era una escritura ordená, con caraiteris bien definius i redondeaus con elegancia, lo que permitía leé-la sin esfuerçu. Enque podía escribil-si muchu más depriesa que las escrituras anterioris, pola su claridá ábati no daba impresión de sel escritura a manu. La uncial minúscula carolingia representó la última forma nel desenvolvimiento dela escritura romana. La su difusión pol Imperiu supuso un progressu decisivu ena coltura, pos fue un instrumentu por meyu del qual los enteletualis carolingius escribierun i traduzierun abondu, en campos diversos. Amás, al imponel-si en tol Occidenti, col tiempu se convirtió nunu delos modelus más gastaus ata ogañu.

L’origi dela minúscula carolingia pareci topal-si ena Abadía de Corbie, pos allí se destapó’l primer manuscritu escritu con estas letras. Se trata dela Biblia de Amiens, encargá por Maurdramne, abate de Corbie entri 772 i 780.

La Renacencia carolingia asseguró la difusión i l’ésitu delas obras literarias i filosóficas dela antigüedá temprana, pos nel palaciu imperial d’Aachen, i no solu allí, dessistierun centrus de copia de manuscritus d’esti periodu. Se copiaban especialmenti la Santa Escritura, los evangeliarius i los sacramentarius gastaus polas ilesias ena celebración del cultu. Nesti periodu s’escribió sobri pergaminu, pos a metá del sigru VIII el papiru, material frágil traíu d’Egitu i ca ves más caru i escassu, fue abandonau.

El númiru de talleris de copia i la multiplicación delos manuscritus dierun alas bibliotecas dela época carolingia una riqueza entavía no conocía. Pareci que’l monasteriu de Fulda tenía la biblioteca más rica: alreol de mil volúminis.

La Renacencia carolingia se manifestó tamién nel planu delas artis visualis pola renovación delas formas antigas, alas qualis atribuyó sentíus ideológicus precisus. Por exempru, los modelus paganus qu’entrarun nel arti cristianu fuerun adaptaus alas necessidais dela nueva ideología. Estu pue observal-si dela manera más clara ena capilla imperial d’Aachen, el puntu espiritual más notabli del Occidenti medieval, levantá por Carlomagno. De manera pragmática, esti monumentu de planta central tomaba, junta con angunus spolia italianus, la planta dela fundación justinianea de San Vitale de Rávena, mostrando claramenti la relación a través delos sigrus entri dos edificius imperialis, entri’l monumentu carolingiu más destacau i unu delos santuarius más conocíus dela época romano-bizantina.

La mesma planta central —que recuerda a un venerabli lugal de cultu delos primerus tiempu cristianus de Jerusalén— o la planta basilical, ala que l’antigua ilesia de San Pedro de Roma había dau un previlegiu particular, se toparían tamién nel mundu carolingiu —en Germigny-des-Prés i Centula, Corvey i Lorsch, ondi una puerta llegó a copial l’arcu de triunfu romanu— nuna arquitetura cuyas estrechas relacionis colos oficius i espetáculus litúrgicus se tienin puestu dendi antañu de manifiestu, del mesmu mó que’l tipu de platium romano-bizantinu sería copiau enas residencias dela época de Carlomagno d’Aachen i Ingelheim.

Estus monumentus eclesiásticus i laicus, fundacionis imperialis i d’angunas dignidais, eran adornaus con pieças d’arti concibías tamién sigún la moda antiga —"ad iustar antiquorum operum", pa retomá la espresión del cronista dela época Eginhard— o influyías por modelus del Oesti bizantinu i islámicu, colos qualis l’imperiu delos francus mantenía contatus acontinal, tantu nel arti del marfil comu nel delos metalis preciosus.

Al mesmu tiempu, nel arti dela pintura mural, del mosaicu i del manuscritu siguía viva la tradición delos modelus paleocristianus. Tamién estaban presentis elementus del realismu romanu, alegorías, vestimentas i fondus d’arquitetura clásica.

Cabi destacal que la renacencia delas artis, enque estuvo baxu la dirección política i religiosa, consiguió ser, nostanti, más original i menus dependienti dela aportación estranjera o dela del passau. Los artistas no procurarun necessariamenti copial los modelus clásicus, sinó introducil más bien elementus nuevus.

Por Vita Karoli Magni se sabi que, de tolos reis, "cel mai zelos în a-i căuta cu sârguință pe bărbații învățați și în a le înlesni posibilitatea de a-și cultiva în voie înțelepciunea, ceea ce i-a îngăduit să redea întreaga strălucire științei până atunci aproape necunoscute acestei lumi barbare", fue Carlomagno. Las atividais colturalis desenvolvíás por él fuerun un passu importanti nel procesu pol qual el puebru germanu assimiló la enseñança clásica i cristiana. Á que ponel un acentu especial en Carlomagno ena estoria medieval, pos la su coronación comu emperaol, el 25 d’avientu del 800, fue mui significativa, porque marcó la unión dela puebración del antiguu Imperiu Romanu cola delos alógenus. Estu puso fin al sueñu del emperaol del Oesti de reconquistal los territorius del Occidenti del Imperiu, ocupaos polos bárbarus nel sigru V.

L’atu dela coronación esplica, tantu pola figura del papa comu pola de Carlomagno, por qué la Renacencia carolingia representa una fusión de fuerças, una unión de varius fatoris que determinó una síntesis nueva i, por essu, original. Na prática, lo que se procuró endispués del añu 800 no fue una restauración simpli, sinó una "translatio imperii translatio studii", esto es, un tresláu delas formas del vieju Imperiu pa modelal-si nun mundu joven.

L’esfuerçu de vivil sigún normas clásicas, quandu las relacionis feudalis ya s’habían afirmau con tolo qu’esigían comu manera de vida, tuvo comu resultau la liberación delas fuerças inventivas. La Renacencia carolingia representó una fuenti d’inspiración pal movimientu enteletual posterior, pos dexó comu herencia: transcripcionis antigas de poemas bárbarus enos que se cantaban la estoria i las guerras delos reis d’otrus tiempu; las ideas dun cleru instruíu, capaci de dirihil la cancillería real i l’alministración del estau; numerosos trataus de dogmática que aclararun las intensas discusiónis sobri la dotrina adopcionista, la dotrina iconoclasta i la naturaleza dela Trinidá; una gramática ena lengua nacional i una liturgia unificá sigún el ritu romanu; librus litúrgicus i una Biblia cuyo testu latinu fue revisau; una escritura nueva que resultó mui útil, etc. Amás, pola conservación delas formas tradicionalis adaptás alas necessidais dela época, la Renacencia carolingia significó un gran passu alantre, una liberación necessaria nel caminu hazia’l futuru dela estoria.

En contra delo que pue parecel, la estoria comu reconstrucción no vá dendi’l passau hazia nusotrus, sinó dendi’l presenti hazia’l passau, pos es el passau el que s’integra nel presenti. Se dizi que, ena estoria, el términu límiti pareci sel el hechu o acontecimientu, porque’l hechu es elemental i irreducibli, i tien las determinacionis del espaciu de coltura i del su tiempu. L’espaciu coltural i el tiempu que s’á recorríu parecin ponel de manifiestu un acontecimientu mui importanti dela estoria, la Renacencia carolingia, un periodu nel que la coltura se dirihió tantu ala humanidá comu ala concencia. El sentíu i el papel desta renacencia fue constituil, designal i identifical la humanidá, caracterizándo-la de manera decisiva.

Renacencia otónica

[adital | adital cóigu]

Esta se refieri alas características d’estilu nel arti i la arquitetura del tiempu del emperaol Otón III (983-1002), baxu la influencia dela antigüedá i de Bizanciu, col pesqui de consiguil una "Renovatio imperii Romanorum". Estas influencias se manifestarun especialmenti enas ilustracionis de librus, l’artesanía i la arquitetura —Capilla de San Bartolomé de Paderborn, Alemaña—.

Destapauras geográficas

[adital | adital cóigu]

Las destapauras geográficas cambiarun radicalmenti las concecionis sobri’l mundu. El 12 d’outubri de 1492, Cristóbal Colón desembarca ena isla de Guanahani, nel archipiélagu delas Bahamas, i destapa assina América. Nel mesmu añu, el 2 de jeneru, cola conquista de Granada polos reis dela Corona de Castilla d’España —"Reconquista"—, dessisti, endispués de 800 añus de dominación, el últimu bastión dela presencia árabi ena Península Ibérica. En 1497, Vasco da Gama destapa’l caminu hazia La India, passandu al Océanu Índicu pol Cabu de Buena Esperança, nel sul d’África. Cola espedición llevá a cabu por Magallanes entri 1519 i 1522, dessistin tamién las últimas dudas sobri la forma esférica dela Tierra.

Progressus ena ciencia i la técnica

[adital | adital cóigu]

Duranti’l sigru XVI se traduzierun angunas delas obras griegas más importantis nel campu delas matemáticas i se topó la solución alas equacionis de tercer grau. Los conocimientus obteníus en astronomía por Nicolás Copérnico (1473-1543), Tycho Brahe (1546-1601) i Johannes Kepler (1571-1630), cola destapaura delas leis del movimientu delos pranetas, superarun la visión geocéntrica de Ptolomeo, llevandu ala representación eliocéntrica del Sistema solar. Hazia’l final del sigru XVI, Galileo Galilei (1564-1642) aplica modelus matemáticus al estudiu delos fenómenus físicus. Un acontecimientu determinanti fue’l perfeicionamientu dela emprenta con caraiteris móbilis —la tipografía— por Johannes Gutenberg (1440), lo que contribuíu ala amplia difusión del conocimientu.

Cambius políticus i religiosus

[adital | adital cóigu]

Nesti periodu enceta’l desenvolvimiento d’estaus territorialis, começandu polos estaus-ciá italianus i acontinandu n’Alemaña, Francia i España. Esti procesu se vio favorecíu puna diplomacia moerna que, evitandu guerras, se convirtió nun instrumentu políticu importanti.

El cleru, especialmenti’l altu cleru, cambia la su manera de vida, abandonandu las preocupacionis esclusivas del cultu i aspirandu a una participación ativa ena política. Papas, cardenalis i obispus ya no se diferencian, nesti sentíu, delos comerciantis o dirihentis políticus. El cristianismu sigui siendu, nostanti, el elementu predominanti dela coltura. Predicaoris comu Bernardino de Siena i teólogus o prelaus comu Sant’Antonio de Florencia son escuchaos i onraus polos creyentis. Al mesmu tiempu, nostanti, los estudiosus umanistas s’ocupan de problemas teológicus i adaptan los nuevus conocimientus filológicus i estóricus al estudiu i interpretación delos escritus religiosus. La visión umanista dela teología i delas Santas Escrituras llevó, entri otrus desenvolvimientus, al’aparición dela Reforma protestanti, encetá n’Alemaña por Martín Lutero (1483-1546) i espandía endispués pol mundu católicu.

Características dela Renacencia

[adital | adital cóigu]

Rotura colas tradicionis

[adital | adital cóigu]

Esti fenómenu fue decisivu especialmenti nel campu dela estoriografía. Obras comu Historiarum Florentini populi libri XII (1420) de Leonardo Bruni i Istorie fiorentine (1520) de Niccolò Machiavelli son exemplus duna nueva manera d’interpretal la estoria i los problemas del estau. Los estoriaoris dela Renacencia abandonan la periodización dela estoria sigún criterius religiosus —la Creación, la Nacencia de Jesús i l’Espera del Juíziu Final—; mentris los estudiosus dela Edá Media miraban con desconfiança’l mundu paganu delos griegus i romanus, la nueva generación dela Renacencia mostraba una gran almiración pola civilización dela antigüedá i condenaba’l periodu delos sigrus que la siguierun comu ignoranti, bárbaru i escuru. El su propiu tiempu era considerau una época de lus.

Umanismu

[adital | adital cóigu]
Niccolò Machiavelli

La basa espiritual dela Renacencia fue’l umanismu. El grandi interés pola coltura dela antigüedá llevó ala busca i destapaura de manuscritus clásicus: los «Dialogurile» de Platón, las obras estóricas d’Heródoto i Tucídides, las creacionis dramáticas i poéticas delos griegus i romanus. Enteletualis de Bizanciu que, endispués dela caía de Constantinopla en manus delos turcus (1453), se refugiarun n’Italia i enseñarun en escuelas de Florencia, Ferrara o Milán, llevarun con ellus el conocimientu dela lengua griega clásica. Enque muchas vecis parecían simples imitacionis delos clásicus, el estudiu dela literatura, la estoria i la filosofía contribuía ala formación libri delas pressonas, dándo-las una mayol capacidá de discernimientu. Abondu pensaores dela Renacencia —Marsilio Ficino, Giovanni Pico della Mirandola— s’orientan hazia’l neoplatonismu ena filosofía, mentris l’aristotelismu oficial enceta a perdel importancia. Representantis importantis del umanismu fuerun Leonardo da Vinci, Erasmus de Rotterdam i Tomás Moro. El cultivu armónicu, no solu del espíritu, sinó tamién del cuerpu, que nel periodu medieval estaba totalmenti desacreditau, se convirtió duranti la Renacencia nun pesqui educativu. La visión teocéntrica del passau se transformó nuna antropocéntrica: el centru del’atención enos estudius científicus i enas creacionis artísticas passó a sel l’ombri.

"Francesco Petrarca" - Frescu d’Andrea di Bartolo, Galleria degli Uffizi, Florencia

Renacencia italiana

[adital | adital cóigu]

Prantilla:Main

Lorenzo Ghiberti - "Poarta paradisului" del Baptisteriu de Florencia

Las primeras manifestacionis dela Renacencia se produxierun n’Italia. Endispués dela Paz de Lodi (1454) se produxo un equilibriu entri las diversas fuerças políticas que llevó a un periodu de relativa tranquilidá i, en consecuencia, al desenvolvimiento económicu delas ciais del centru i del norti d’Italia, favoreciendu’l florecimientu del arti i la literatura, animau i sosteníu financieramenti polas ricas i influyentis familias Medici de Florencia, Este de Ferrara, Sforza de Milán, assina comu polos duquis d’Urbino, los dogos venecianus i el papau romanu.

Donatello - David - Museu Bargello, Florencia

Literatura

[adital | adital cóigu]

La Renacencia acontina la obra encetá ya nel sigru XIV con La Divina Commedia, creación monumental de Dante Alighieri (1265-1321), los sonetus i cartas de Francesco Petrarca (1304-1374) i las novelas curtas de Giovanni Boccaccio (1313-1375) reunías nel volumin Il Decamerone. Se recuperan los antigüus génerus literarius dela antigüedá —la epopeya, la sátira, el epigrama, la biografía— i se crean génerus nuevus, comu’l sonetu i la novela curta (Novella). Representantis dela literatura italiana renacentista son:

Artis plásticas

[adital | adital cóigu]

El desenvolvimiento del arti ena Renacencia italiana se produz al prencepiu del sigru XV en Florencia. Filippo Brunelleschi (1377-1446), el construtol más importanti dela Renacencia, destapa la perspetiva lineal —característica del arti desti periodu— i realiza la cúpula del Duomo de Florencia (1436).

Lorenzo Ghiberti (1378-1455) se fai conocíu pola realización delas puertas de bronzi del Baptisteriu delanti del Duomo, llamás más tardi por Michelangelo «Porțile Paradisului».

Donatello (1386-1466), col su estilu plásticu, influyó tamién ena pintura. Entri las sus obras más importantis está la estatua de bronzi de David, la primera escultura que, comu enos tiempu dela antigüedá, vuelve a presentar el cuerpu umanu desnudu, sin vestíu. Otras esculturas de Donatello son el monumentu ecuestre Gattamelata de Padua o la tribuna de mármol Cantoria pal Duomo de Florencia.

Ena pintura, Cimabue (1240-1302) i el su alunu Giotto di Bondone (1266-1337) —los frescus dela capilla «Scrovegni» de Padua i dela capilla «Santa Croce» de Florencia— puein consideral-si precursoris.

Pintura ena Renacencia temprana

[adital | adital cóigu]
Masaccio - Izgonirea din Eden - Cappella Brancacci, Florencia

Masaccio (1401-1428), colos sus motivus naturalistas i l’aplicación dela perspetiva nel dibuxu, es considerau’l abre-caminu dela pintura del periodu tempranu dela Renacencia. El ciclu de frescus dela «Cappella Brancacci», ena ilesia Santa Maria delle Carmine de Florencia, impressiona pola individualidá i plasticidá del nuevu estilu.

Tamién Paolo Uccello (1397-1475) —Battaglia di San Romano, Il Condottiere Giovanni Acuto— está fascinau pol potencial dela perspetiva ena pintura. Otrus maestrus desti periodu son el monji dominicu Fra Angelico (1400-1455), Jacopo Bellini (1400-1470) i Piero della Francesca (1416-1492), que escribió tamién obras teóricas nel campu delas matemáticas i la perspetiva.

Los pintoris dela generación siguiienti contribuyerun ala renovación dela representación en perspetiva delos paisagis, ala composición minuciosa delos quadrus i ala fineza ena representación delas figuras. Entri ellus están Antonio Pollaiuolo (1432-1498), Andrea del Verrocchio (1435-1488) i Domenico Ghirlandaio (1449-1494) en Florencia; Andrea Mantegna (1431-1506) en Padua; i Giovanni Bellini (1430-1516) i Giorgione (ca.1477-1510) en Venecia. Estus últimus dierun una orientación decisiva ala escuela veneciana, pol nuevu sentíu dela organización espacial, dela lus i del color, en contraste col estilu florentinu, nel que predominaba’l dibuxu. Un lugal aparti ocupa Sandro Botticelli (1445-1510), que trabajó pala familia Medici de Florencia i pal Vaticanu. Entri las sus obras más conocías se puein mencional Pallas și centaurul (1482), Nașterea lui Venus (La nascita di Vènere) (1482) i Primăvara (1474).

Leonardo da Vinci, Doamna cu hermina, Museu Czartoryski, Cracovia

Pintura nel periodu d’apogeu dela Renacencia

[adital | adital cóigu]

Nel añu 1500, Leonardo da Vinci (1452-1519) torna a Florencia, viniendu de Milán, ondi había pintau’l frescu Cina cea de Taină pala ilesia Santa Maria delle Grazie. Nesti tiempu, Michelangelo (1475-1564) trabaja ena estatua de mármol de David, que se convertiría nel signu destintivu dela ciá de Florencia.

Leonardo da Vinci - Cina cea de Taină - Santa Maria delle Grazie, Milán
Michelangelo - Crearea lui Adam - Capilla Sixtina, Vaticanu

El centru de gravedá del arti se traslada a Roma, ala corti del papa Xuliu II, que anima la realización de projetus ambiciosus dientru i fuera del Vaticanu. La basílica «Sfântul Petru» (San Pietro) es construía sigún los planus de Donato Bramante (1444-1514); ena "Capela Sixtină", Michelangelo pinta’l techu i el fondu —Judecata de Apoi—. Rafael Sanzio (1483-1520) decora las salas —Le Stanze di Raffaello— del palaciu del Vaticanu, entri otrus motivus cola célebri Școală din Atena, ena que aparecen representaos diversos filósofus dela antigüedá.

Tiziano Vecellio (1488-1576) es el representanti más importanti dela Renacencia en Venecia. Pinta tamién pa Carlos V, que lo nombra pintol oficial dela corti real española.

Otru representanti destacau dela pintura desti periodu fue Correggio (1489-1534), que vivió la mayol parti dela su vida en Parma, ondi realizó las sus obras prencipalis —por exempru, los frescus dela ilesia San Giovanni Evangelista—.

Manierismu

[adital | adital cóigu]

Dendi alreol del añu 1590, predomina’l arti manierista, con diversas tendencias estilísticas, enas que, en contraste cola serenidá clásica del periodu anterior, el repertoriu delas formas se vuelve esagerau, los cuerpus umanus aparecen serpentinos i crispaus —Figura serpentinata— i los quadrus están cargaos con abondu elementus decorativus, anunciandu l’aparición del estilu barrocu.

Basílica de San Pedro de Roma

Representantis destacaus del manierismu son:

Arquitetura dela Renacencia

[adital | adital cóigu]
Casa consistorial de Poznań

Ena arquitetura dela Renacencia se puein destinguil dos tendencias:

  • Una primera tendencia se caracteriza pol gastu delas formas d’espresión dela antigüedá. Esta se realiza alreol del añu 1500, nel periodu d’apogeu dela Renacencia, por meyu delas construccionis claras i armónicas de Donato Bramante, i s’espandi pol restu d’Italia. Comu elementus construtivus se gastan las columnas, pilastras, capiteles, frontón triangular i arcus, tomaus del tratau d’arquitetura de Vitruvio —De architectura, sigru I a. C.—, alos que s’añiain las cúpulas —Duomo de Florencia, Basílica de San Pedro de Roma—. Las fachadas son concebías teniendu en cuenta la simetría i l’ordin. Los arquitetus son consideraos artistas i pertenecin ala capa leía dela sociedá.
  • La segunda tendencia, propia especialmenti delos paísis septentrionalis, mestura los elementus antigüus colas tradicionis del estilu medieval, nel que predominan las liñas verticalis combinás colas ogivas góticas. S’añiain adornus i arabescus —n’España—. Los maestrus construtoris son artesanus. Exemplus: en Francia, l’ala ocidental del palaciu del Louvre de París (1550-1558), realizá por Pierre Lescot; n’Alemaña, el castillu de Heidelberg i la casa consistorial d’Augsburgo, construía por Elias Holl.

Música dela Renacencia

[adital | adital cóigu]

La música del tiempu dela Renacencia correspondi ala «edá d’oru» dela polifonía. Los génerus más frequentis son las misas, los motetis, el madrigal i las cancionis con acompañamientu instrumental. Dendi’l puntu de vista teóricu, son importantis los escritus del compositol flamencu Johannes Tinctoris (1435-1511), enos que presenta i defendi las tendencias renovaores ena música. Unu delos compositoris más importantis desta época es Giovanni Pierluigi da Palestrina (1525-1594), que cola su Missa de Beata Virgine (1570) marca’l passu hazia’l barrocu. Se establecin contatus entri músicus de diversas nacionalidais, siendu Italia tamién n’esti campu’l centru d’atración. Assina, el compositol español Tomás Luis de Victoria (1548-1611) es el representanti más importanti dela escuela musical de Roma, mentris l’italianu Andrea Gabrieli (1510-1586) dirihi Die Münchner Hofkapelle. Con Giovanni Gabrieli (1553-1612) i Claudio Monteverdi (1567-1643) se desenvuelvi la música monódica i se produz el passu hazia’l géneru dela ópera.

La Renacencia en diversos paísis uropeus

[adital | adital cóigu]
Hieronymus Bosch - Grădina plăcerilor 1503-1504, Museu del Prado, Mairil

Dendi Italia, la Renacencia s’espandi tamién a otrus paísis dela Uropa ocidental. Estudiosos, artistas, comerciantis o artesanus viajan alas ciais italianas i tornan a Francia, Flandes o ala çona hanseática no solu con nuevus conocimientus, sinó tamién con otru gustu nel arti i ena manera de vida. La decadencia del feudalismu i la centralización del poel políticu abrin el caminu alos cambius colturalis, socialis i económicus. A diferencia d’Italia, ondi se cultivan las lenguas latina i griega, enos paísis dela Uropa ocidental, baxu la influencia del protestantismu, se gastan las lenguas nacionalis, hechu que contribui ala formación delos nuevus estaus nacionalis, caracterizaos puna lengua unificá.

François Rabelais - Grabau de Michel Lanne, 1630

L’espíritu dela Renacencia italiana entró en Francia por meyu de pressonalidais comu Leonardo da Vinci i Benvenuto Cellini, presentis ena corti del rei Franciscu I i participantis nel projetu de decoración del palaciu de Fontainebleau. L’escrivienti François Rabelais (1494-1553), monji beneditinu, autor delos relatos Horribles et Épouvantables Faits et Prouesses du très renommé Pantagruel (1532) i Vie inestimable du grand Gargantua, père de Pantagruel (1534), representa’l tipu perfetu d’umanista renacentista. Joachim du Bellay (1522-1560) redacta’l manifestu de "Pleiadei", titulau Défense et illustration de la langue française.

Paísis Baxus

[adital | adital cóigu]

El pintol flamencu Jan van Eyck (ca.1390-1441) es considerau’l fundaol dela pintura dela Renacencia nel Flandes i nel Holanda. Rogier van der Weyden (1400-1464) viaja a Italia, ondi es mui apreciau, i influi colas sus obras ena escuela de pintura de Ferrara. Nel trípticu Grădina plăcerilor, Hieronymus Bosch (1450-1516) presenta, duna manera fantástica, los pecaos umanus nun mundu imaginariu i sobrenatural. Otrus pintoris desti periodu son Hans Memling (1433-1494), Dirk Bouts (1415-1475) i Hugo van der Goes (1440-1482). Entri los manieristas se topan Bernard van Orley (1488-1541) i Jan van Scorel (1495-1562).

Erasmus de Rotterdam (1466-1536), el representanti más importanti del umanismu de dimensión uropea, escribió la mayol parti delas sus obras en lengua latina.

Alemaña

[adital | adital cóigu]

L’arti alemán estaba orientau especialmenti hazia las tradicionis del estilu góticu. Konrad Witz (ca.1400-1445) pinta paisagis baxu la influencia del arti flamencu. Cola obra d’Albrecht Dürer (1471-1528), pintol, dibuxanti i gravaol, se produzi la unión col arti dela Renacencia sigún el modelu italianu. Los sus ciclus de grabaus en madera "Patimile" i "Viața Mariei" son conocíus en toa Uropa. Especialmenti la su composición "Cei patru Apostoli" (1526) muestra la vinculación cola elegancia dela pintura italiana i la su fuerça espresiva. Dürer realiza viagis a Italia i alos Paísis Baxus i mantien estrechas relacionis colos artistas dela época. El su contemporaniu Matthias Grünewald (1480-1528) pinta entavía nel estilu dela Edá Media.

Albrecht Dürer - "Adorația Sfintei Treimi", 1511 - Kunsthistorisches Museum, Viena

Ena literatura á que mencional:

Artícalu prencipal: Renacimientu español.

Reina Isabel I d’Inglaterra - Grabau de 1596, autor anónimu

España, acabá de liberal-si dela dominación mora, s’incorpora con retrasu ala Renacencia uropea. Nel sigru XVI, el pintol oficial dela corti real española es Tiziano, enque él, pressonalmenti, nunca estuvo n’España. Alonso Berruguete (1450-1504), el pintol español más importanti desti periodu, trabaja especialmenti en Valladolid. Representanti del manierismu tardíu es El Greco (1541-1614), un alunu de Tintoretto. Alreol del añu 1560 se construi’l palaciu d’El Escorial cerca de Mairil, centru importanti dela Renacencia española.

Inglaterra

[adital | adital cóigu]

Entavía dantis dela época dela Renacencia, Inglaterra conoció una literatura florecienti, representá por:

Baxu la denominación, por otru lau discutía, de «Renacencia inglesa» s’entiendi’l movimientu coltural i artísticu d’Inglaterra dendi’l prencepiu del sigru XVI ata metá del XVII, periodu pacíficu de desenvolvimiento endispués del remati dela Guerra delos Cien Añus i dela Guerra delas Dos Rosas. Esti periodu incluyi’l largu reinau dela reina Isabel I, polo que tamién se llama Época isabelina. Representantis destacaus dela «Renacencia inglesa» son:

Literatura

[adital | adital cóigu]

Se cultiva, especialmenti, el géneru del madrigal, popularizau pola obra Musica Transalpina, publicá en 1588 por Nicholas Yonge. Entri los compositoris más importantis están:

El tipu d’«ombri dela Renacencia»

[adital | adital cóigu]

Pala gran massa dela puebración d’aquel tiempu, el florecimientu coltural i artísticu que caracterizó la Renacencia no produjo dengún cambiu ena manera de vida ni ena representación del mundu. Los nuevus orizontis espiritualis i la liberalización dela moral crearun entri las élitis un ciertu tipu d’«ombri dela Renacencia» (homo universalis renascentista), caracterizau puna comprensión agúa, abierta a qualquier idea, un sentíu especial dela belleza, deséu d’afirmación i fama, individualismu con possibilidais de desenvolvimiento multilateral, i oposición alos dogmas i ideas preconcebías. Ena su aspiración ala universalidá, elimina qualquier barrera que se poni nel su caminu, se muestra valienti enos sus projetus i llenitu de fuerça ena aición. Es amigu i conocedor delas artis, recorri sin dificultá la filosofía i la literatura i sustitui las leis moralis polas estéticas. L’ombri dela Renacencia fue, en primer lugal, un umanista con ampliu espíritu de tolerancia.

En contraste con esti, no dessistin los fanáticus, partidarius duna sola idea, que vein en ca representanti duna opinión contraria no un adversariu d’ideas, sinó un inimigu pressonal qu’á que aniquilal.

Decadencia dela Renacencia

[adital | adital cóigu]

Comu qualquier movimientu sociocoltural, la Renacencia, endispués dun periodu d’apogeu, conoció una decadencia, ena que faltaban las ideas renovaores i los epígonus realizaban, nel mejor delos casus, obras d’imitación.

La decadencia dela Renacencia fue favorecía i acelerá por dos circunstancias:

  • La decadencia política i económica d’Italia, ya dendi la primera metá del sigru XVI, assolá por guerras interminablis, que culminarun col saqueu de Roma —Sacco di Roma, 1527— polas tropas mercenarias de Carlos V. Estu llevó al debilitamientu del poel i el previlegiu del papau, i ala decadencia delos estaus-ciá, comu Florencia i Milán. La destapaura dun nuevu caminu hazia La India, rodeandu’l Cabu de Buena Esperança, debilitó sustancialmenti la situación económica de Venecia i Génova.

Las ideas dela Renacencia, nostanti, no puein sel sofocás: son defendías por pressonas valientis comu Erasmus de Rotterdam, Francis Bacon o René Descartes (1596-1650), i pol filósofu neerlandés Baruch Spinoza (1632-1677), que se proponin comu pesqui fundamental la transmisión dun mensagi liberaol i portaol dela alegría que dá’l conocimientu; i el sigru XVIII retomaría l’espíritu dela Renacencia baxu la forma dela Ilustración francesa.

Interpretación estórica i filosófica

[adital | adital cóigu]

Ca periodu dela estoria dela coltura tuvo la su propia visión dela Renacencia. Assina:

  • los ilustráus —David Hume, Edward Gibbon, Condorcet, D`Alembert, Diderot, Voltaire—, que se consideraban continuadoris delos idealis umanistas i racionalistas delos sigrus XV i XVI, veían la Renacencia comu una gran época de progressu coltural, que marca’l passu delas tinieblas ala lus, dela barbarie ala civilización, un despertal del Occidenti del sueñu dogmáticu;
  • los románticus —Novalis, August Wilhelm Schlegel, Heinse Meyer, Stendhal, Madame de Staël, Victor Hugo, Byron, Gioberti, Giusepe Mazzini— tenían una visión dela Renacencia contraria ala ilustrá. Igualmenti diferenti es la manera de vel el significau dela rotura cola Edá Media, que es idealizá i vista comu una edá d’oru. S’almira la caballería medieval, l’ordin, l’autoridá i la fe religiosa. El estilu góticu es considerau la espresión suprema dela creación artística;
  • el hegelianismu de Hegel vei ena Renacencia un progressu espiritual, una renovación dela coltura, după lunga noapte a Evului mediu. El estudiu delas obras antigas tien el significau dela vuelta delo divinu alo umanu;
  • el positivismu: pa Hippolyte Taine, Benedetto Croce i Bertrando Spaventa, la rotura entri la Renacencia i la Edá Media es valorá positivamenti. La Renacencia es epoca de aur a acestui mileniu, premissa del’aparición del superombri, un ombri libri, abiertu a toas las esperiencias dela vida.

Bibliografía

[adital | adital cóigu]

Referencias

[adital | adital cóigu]
  1. ↑ p. XIII (Introduction) în "Handbook to life in Renaissance Europe", Sandra Sider, Facts On File 2005. ("The Renaissance began in northern Italy in the latter 14th century, culminating in England in the early 17th century.")
  2. 1 2 3 4 p. 322 (capitol 12) în "Western Civilization: Beyond Boundaries", Sixth Edition. Authors: Thomas F. X. Noble, Barry Strauss, Duane J. Osheim, Kristen B. Neuschel, Elinor A. Accampo, David D. Roberts, William B. Cohen. 2011, 2008 Wadsworth, Cengage Learning.
  3. ↑ p. 408 în "A History of Western Society Since 1300". John P. McKay (University of Illinois at Urbana-Champaign), Bennett D. Hill (Late of Georgetown University), John Buckler (University of Illinois at Urbana-Champaign), Clare Haru Crowston (University of Illinois at Urbana-Champaign), Merry E. Wiesner-Hanks (University of Wisconsin–Milwaukee). Bedford/St. Martin’s 2008, Advanced Placement Edition, Ninth Edition.
  4. ↑ MLA (Modern Language Association) style: Gilmore, Myron P. "Renaissance." Encyclopedia Americana. Grolier Online, 2013. Web. 13 June 2013.
  5. ↑ p. 310 în "Western Socieity - A Brief History", Vol. 1 (From Antiquity to the Enlightenment). Authors: John P. McKay (University of Illinois at Urbana-Champaign), Bennett D. Hill (Late of Georgetown University), John Buckler (University of Illinois at Urbana-Champaign), Clare Haru Crowston (University of Illinois at Urbana-Champaign), Merry E. Wiesner-Hanks (University of Wisconsin–Milwaukee). 2010 Bedford/St. Martin’s.
  6. ↑ Gilmore, Myron P. (Harvard University). "Renaissance." Encyclopedia Americana. Grolier Online. (accessed 13 iunie 2013).
  7. ↑ "Dark Ages." Encyclopædia Britannica. Encyclopædia Britannica Online Academic Edition. Encyclopædia Britannica Inc., 2013. Web. 12 Jun. 2013.
  8. ↑ p. 407 în "A History of Western Society Since 1300". John P. McKay (University of Illinois at Urbana-Champaign), Bennett D. Hill (Late of Georgetown University), John Buckler (University of Illinois at Urbana-Champaign), Clare Haru Crowston (University of Illinois at Urbana-Champaign), Merry E. Wiesner-Hanks (University of Wisconsin–Milwaukee). Bedford/St. Martin’s 2008, Advanced Placement Edition, Ninth Edition.
  9. ↑ "Late Antiquity: A.D. 267-700." Author(s): Alison Frantz, Homer A. Thompson and John Travlos. Source: The Athenian Agora, Vol. 24, Late Antiquity: A.D. 267-700 (1988), pp. ii-ix+xi-xiii+xvxxi+1-141+143+145-156. Published by: The American School of Classical Studies at Athens. Accessed: 14/06/2013 06:45.
  10. ↑ p. 142 în "Filozofia în Evul Mediu - De La Începuturile Patristice Până La Sfârșitul Secolului Al XIV-lea", Étienne Gilson, Humanitas 1995."
  11. ↑ pp.173-174 în "Filozofia în Evul Mediu - De La Începuturile Patristice Până La Sfârșitul Secolului Al XIV-lea", Étienne Gilson, Humanitas 1995." - "Toate mărturiile concordă în această privință: în secolul al Vl-lea, predarea literelor nu mai este decît o ruină. Școlile romane au dispărut, iar în ce privește școlile creștine, nici un text, nici un fapt nu ne îndreptățește să presupunem că ar fi predat altceva, alături de elemente de religie, decît cititul, scrisul și probabil cîteva rudimente de latină bisericească. Aceeași situație se prelungește în secolul al VII-lea, cu toate că, de data aceasta, trebuie să semnalăm un text care atestă supraviețuirea în acea epocă a cîtorva vestigii ale strălucitului trecut al culturii galo-romane.")
  12. ↑ pp. 218-219 în "Filozofia în Evul Mediu - De La Începuturile Patristice Până La Sfârșitul Secolului Al XIV-lea", Étienne Gilson, Humanitas 1995."
  13. ↑ p.220 în "Filozofia în Evul Mediu - De La Începuturile Patristice Până La Sfârșitul Secolului Al XIV-lea", Étienne Gilson, Humanitas 1995."
  14. ↑ p.219 în "Filozofia în Evul Mediu - De La Începuturile Patristice Până La Sfârșitul Secolului Al XIV-lea", Étienne Gilson, Humanitas 1995."
  15. ↑ p. 208 în "Filozofia în Evul Mediu - De La Începuturile Patristice Până La Sfârșitul Secolului Al XIV-lea", Étienne Gilson, Humanitas 1995."
  16. ↑ "Story of Civilization" (Vol. 5 (Renaissance)), Will Durant, Mjf Books 1993. - "Nu acele manuscrise au eliberat minea și simțirea Renașterii, ci secularismul apărut ca rezultat al ridicării claselor medii (urbane), și creșterea universităților, a cunoașterii și filozofiei, ascuțirea realistă a minților de către studiul dreptului, lărgirea orizonturilor intelectuale ca urmare a unei mai bune cunoașteri a lumii. Punând la îndoială dogmele bisericii, nemaitemându-se de focurile iadului și văzând clerul tot atât de epicurian ca și mirenii, italianul cultivat s-a eliberat de constrângerile intelectuale și etice, simțurile lui începând să se bucure de toate formele de frumusețe materializată în femeie, bărbat și artă."
  17. ↑ p. 107 în "Did The Monks Preserve The Latin Classics?" (Author(s): William Birney. Source: The Monist, Vol. 15, No. 1 (January, 1905), pp. 87-108. Published by: Hegeler Institute.)
  18. ↑ p. 103-104 în "Did The Monks Preserve The Latin Classics?" (Author(s): William Birney. Source: The Monist, Vol. 15, No. 1 (January, 1905), pp. 87-108. Published by: Hegeler Institute.)
  19. 1 2 p. 105 în "Did The Monks Preserve The Latin Classics?" (Author(s): William Birney. Source: The Monist, Vol. 15, No. 1 (January, 1905), pp. 87-108. Published by: Hegeler Institute.)
  20. ↑ p. 108 în "Did The Monks Preserve The Latin Classics?" (Author(s): William Birney. Source: The Monist, Vol. 15, No. 1 (January, 1905), pp. 87-108. Published by: Hegeler Institute.)
  21. ↑ Horowitz, Maryanne Cline. "Renaissance." New Dictionary of the History of Ideas. Ed. Maryanne Cline Horowitz. Vol. 5. Detroit: Charles Scribner's Sons, 2005. pp. 2087-2090. Gale Virtual Reference Library. Web. 14 June 2013.
  22. ↑ Marquis, Claudia. "Renaissance." Encyclopedia of Sex and Gender. Ed. Fedwa Malti-Douglas. Vol. 4. Detroit: Macmillan Reference USA, 2007. pp. 1257-1258. Gale Virtual Reference Library. Web. 16 June 2013.

Letura complementaria

[adital | adital cóigu]

Atijus esternus

[adital | adital cóigu]
  • En Commons ai conteníu multimedia sobre Renaştere.

Prantilla:Portal