Ir al contenido

Silabariu mandombe

Dendi Güiquipeya
Mandombe
Mandombe en Mandombe
Tipu Featural alfabetu
Tiempu 1978–ogañu
Linguas Kikongo, Kikongo ya leta, Lingala, Tshiluba, Swahili
Sistemus pairis Iscritura artificial
Criadol Wabeladio Payi
Livru escritu en mandombe

El Mandombi u Mandombé, es un alfasilabariu africanu enventau en 1978 pol Wabeladiu Payi en Mbanza Ngungu, provincia del Baxu Congu dela Repúbrica Democrática del Congu. La su apresentación púbrica oficial se produju en 1994, nel Centre Kimbanguiste d’Accueil i delas Conferencias de Kinshasa. Esta escritura se muestrea enas escuelas de primária, segundária i possigundária almenistrás pola Ilesia quimbanguista en Angola, la Repúbrica del Congu, la Repúbrica Democrática del Congu, i pol más de 500 professoris nel Centru pola Escritura Negraafricana (CENA) ena R. D. del Congu i otrus paisis.

Puéi gastal-si pa trescrebil kikongu ya leta (un criollu dela luenga kikongu), lingala, tshiluba i suajili, las quatru luengas nacionalis dela Repúbrica Democrática del Congu, i otras luengas del centru i sul africanu, comu l'idioma kikongu. L' Academia Mandombi nel CENA trebaja ogañu en trescrebil otras luengas africanas en esta escritura.

S'án hechu propuestas de codifical esta escritura en Unicode inque entavía nu s'á hechu.

El Mandombi está bassau enas "hormas sagrás" i está pensá pa escrebil luengas africanas comu Kikongu, amás delas quatru luengas nacionalis del Congu, Kikongu ya leta, Lingala, Tshiluba i suajili, inque nu tieni suficientis vocalis pa escrebil Lingala enteramenti. Se muestra enas escuelas dela Ilesia quimbanguista en Angola, la Repúbrica del Congu, i la Repúbrica Democrática del Congu. Tamién es promuvíu pol el Centru dela Escritura Negraafricana quimbanguista (CENA). L' Academia Mandombi nel CENA está ogañu trebajandu en trescrebil otras luengas africanas ena escritura.[1] Á síu crassificá comu la tercel más vivi escritura endígena de recientis escrituras endígenas del oesti africanu, namás pol darréu del Silabariu Vai i el Arfabetu N'Ko.[2] S'á hechu una propuesta preliminal d'encruil esta escritura nel cóigu de caraiteris combinau ISO 10646/Unicode.[3] Una propuesta revisá de Unicode fue escrita en hebreru de 2016 pol Andrij Rovenchak, Helma Pasch, Charles Riley, i Nandefo Robert Wazi.

Estructura

[adital | adital cóigu]

El Mandombi tieni letras constantis i letras vocalis que se combinan en bloquis silábicus, más bien comu hangul. Tolas letras están envasás en una horma S u 5 quadrá. Las seis vocalis se destinguin pol númerus añadíus ala derecha dela horma 5. Las constantis cain en quatru 'grupus', u hormas, que se destinguin pol añidiendu un traçu cortu ala horma 5 pa tres delos grupus; i en quatru 'familias', u orientacionis, que se destinguin pol refrisandu i girandu las hormas delas letras. Las quatru familias de constantis están pegás al mesmu rincón dela vocal, que se refrisa u se gira pa emparejal la constanti, assin que la constanti s'assitia en un rincón destintu del bloqui silábicu dependiendu dela su orientación. Al contráriu dela taquigrafía Pitman, que tamién destingui constantis pol giru, nel Mandombi los grupus i las familias nu horman clasis naturalis, fueraparti dun quintu grupu de fricativas i africás hechu pol envertiendu unu delos quatru grupus básicus. Secuencias vocalis i vocalis nasalis se crian colos diacríticus, constantis prenasaliás pol prefeijal n (la horma 5 básica), i grupus constantis pol encajetal una constanti entri las dos partis dela vocal (entri la horma 5 i los traçus añidíus).

Una Vocal puéi escrebil-si endividualmenti i hormar una Sílabra consigu mesma. Si horma parti dun Diptongu, se gasta un signu Diacríticu.

Iscritura latina Mandombe Signu diacríticu
a
e
i
o
u / w

Consonantis

[adital | adital cóigu]

Dessistin quatru hormas básicas de constantis. Ca horma (caráteri básicu) puéi refrisal-si en orizontal, vertical, u dambus dos pa represental una constanti destinta; las quatru constantis assin hormaus se consieran un grupu, i constantis refrisaus ena mesma horma se consiera que son una familia. Estas constantis se combinan colas vocalis, que se refrisan de manera semilal, pa crial sílabras.

Familia 1 La constanti cola orientación básica está uníu ala parti inferiol isquierda dela vocal Familia 2 La constanti -vocal -plus se refrisa tant en orizontal comu en vertical ( goreal 180 °) Familia 3 La constanti -vocal -plus se refrisa orizontalmenti Familia 4 La constanti -vocal -plus se refrisa verticalmenti Diacríticus vocálicus se refrisan, juntu cola vocal prencipal.

L' gastu dela trasformación geométrica tamién está presenti en Pitman taquigrafía i canadiensi aburigen silábica, inque las constantis Mandombi nel mesmu grupu nu paeci tenel denguna velación fonológica (ecetu l' quintu grupu llamau zindinga ma mazita, nel que toas las constantis son africás i fricativas).

Cunsonanti Familia 1 Familia 2 Familia 3 Familia 4

Grupu 1

na

va

sa

ta

Grupu 2

be

de

fe

ge

Grupu 3

ko

mo

lo

po

Grupu 4

wi

ri

zi

yi
Mazita ma zindinga
shu

dju

tshu

ju

Númerus

[adital | adital cóigu]

El númeru 1 se semila al 1 enduarábigu, i los númerus del 2 al 5 se envasan en esta horma. Los númerus 6 i 9 son versionis quadrás delos sus omólogus enduarábigu, i los númerus 7 i 8 están hormaus pol hormas semilaris i refrisás.

Númiru Mandombe
0
1
2
3
4
5
6
7
8
9

Puntuación

[adital | adital cóigu]

Un puntu se gasta comu partiol de parabra pa deseprar parabras.

La puntuación se correspondi cola del arfabetu rumanu. Una coma tieni la horma dun traçu cortu, ı, un puntu una ve girá, ʌ, comu el diacríticu pa o, i dos puntus i puntu i coma son combinacionis destas (puntu i coma î, dos puntus dobri ʌ). L' signu d'esclamación es comu una lambda, λ, i el signu de pregunta es comu una Y girá, ⅄.

Vel tamién

[adital | adital cóigu]

Silabariu

Abugida

Arfabetu

Luenga Bambara

Referencias

[adital | adital cóigu]
  1. Pasch, Helma. 2008. Competing scripts: the introduction of the Roman alphabet in Africa. Revista Entenacional dela Sociología dela Luenga 191:65–109.
  2. Unseth, Peter. 2011. Invention of Scripts in West Africa for Ethnic Revitalization. In The Success-Failure Continuum in Language and Ethnic Identity Efforts, ed. by Joshua A. Fishman and Ofelia García, pp. 23–32. New York: Oxford University Press.
  3. cite web |url=https://www.unicode.org/L2/L2015/15118r-mandombe.pdf |title=Preliminary proposal for encoding the Mandombe script in the SMP of the UCS Revised) |last1=Rovenchak |first1=Andrij |last2=Pasch |first2=Helma |last3=Riley |first3=Charles |last4=Wazi |first4=Nandefo Robert |date=20 July 2015 |website=Unicode |access-date=30 July 2015

Atijus esternus

[adital | adital cóigu]

CENA, en francés.

Escritura Mandombi